Ամբիցիան գրականության ամենահզոր շարժիչ ուժերից մեկն է։ Այն կառուցում է կայսրություններ և քանդում ընտանիքներ, ծնում է հանճարեղություն և բերում ողբերգության։ Ամբիցիայի հետ սերտորեն կապված են նախանձն ու ինքնաինքնակերտման ձգտումը՝ այն զգացումները, որոնք հերոսներին մղում են գերազանցել իրենց հանգամանքները կամ նույնքան հաճախ՝ կործանել իրենց այդ ճանապարհին։ Դարերի ընթացքում և տարբեր մայրցամաքներում գրողները մշտապես վերադարձել են այս թեմաներին, քանի որ դրանք արտացոլում են մի համամարդկային իրականություն՝ մարդու անհագ ցանկությունը դառնալու ավելին, քան ինքը կա, և վտանգավոր համեմատությունները, որոնք ծնվում են, երբ թվում է, թե մյուսներն արդեն հասել են այդ բարձունքին։
Համաշխարհային գրականությունը լի է կերպարներով, որոնք այրվում են ցանկությամբ՝ դեպի կարգավիճակ, սեր, ճանաչում, իշխանություն, ազատություն կամ ստեղծագործական անմահություն։ Ոմանք իրականացնում են փոխակերպում, մյուսները դառնում են սեփական ձգտումների զոհը։ Ամբիցիան, նախանձն ու ինքնաինքնակերտումը միասին դիտարկելիս մենք բացահայտում ենք ոչ միայն մեծ վեպերի բարոյական կառուցվածքը, այլև մարդկային հոգեբանության խոցելիությունը։
Ամբիցիան որպես կրակ․ Շեքսպիրի «Մակբեթ»
Քիչ գործեր են այնքան հզոր կերպով ներկայացնում կործանարար ամբիցիան, որքան Ուիլյամ Շեքսպիրի «Մակբեթ»-ը։ Սկզբում Մակբեթը արդեն հաջողակ է՝ հարգված զորավար և հավատարիմ ծառա իր թագավորին։ Սակայն կախարդների մարգարեությունը նրա մեջ արթնացնում է թաքնված ձգտումը։ Նա կարող էր սպասել, մինչև ճակատագիրն ինքն իրեն թագադրեր, բայց փոխարենը ամբիցիան վերածվում է մոլուցքի։
Այստեղ ամբիցիան անբաժան է նախանձից։ Մակբեթը նախանձում է Դունկանի իշխանությանը, ապա սկսում է վախենալ Բանկոյի ժառանգությունից։ Նա սկսում է իրեն չափել մյուսների միջոցով՝ յուրաքանչյուրին տեսնելով որպես սպառնալիք։ Նախանձը քայքայում է վստահությունն ու մեկուսացնում նրան հոգեբանորեն։ Թագավորասպանությունը դառնում է ոչ միայն քաղաքական, այլև գոյաբանական հանցագործություն՝ սեփական ճակատագիրը բռնի կերպով վերաշարադրելու փորձ։
Մակբեթի ողբերգությունն այն չէ, որ նա ձգտում է մեծության, այլ այն, որ մեծությունը շփոթում է իշխանության հետ։ Նրա ինքնաինքնակերտումը բռնի և արհեստական է։ Թագը ձեռք բերելով՝ նա կորցնում է իր հոգին։ Շեքսպիրը ցույց է տալիս, որ բարոյական հիմքից զուրկ ամբիցիան ինքնակործանարար է։
Սոցիալական վերելք և ինքնաստեղծում․ Ֆիցջերալդի «Մեծն Գեթսբի»
Եթե Մակբեթի ամբիցիան արյունոտ է և միջնադարյան, ապա Ջեյ Գեթսբիինը՝ ժամանակակից և ռոմանտիկ։ Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդի «Մեծն Գեթսբի»-ում ներկայացված է ինքնաստեղծ մարդու խորհրդանշական կերպար։ Գեթսբին սկսում է որպես աղքատ Ջեյմս Գեթց, սակայն համառությամբ և մանրակրկիտ կերտված կերպարով վերածվում է հարուստ ու խորհրդավոր աշխարհիկ գործչի։
Նրա ամբիցիան սնվում է սիրուց, բայց նաև նախանձից՝ հին փողերի աշխարհի նկատմամբ, որին պատկանում է Դեյզի Բյուքենենը։ Նա ցանկանում է ոչ միայն Դեյզիին, այլև այն սոցիալական օրինականությունը, որը նա խորհրդանշում է։ Շքեղ երեկույթները, հստակ կառուցված դիմակը և ապագայի հանդեպ անսասան հավատը նրա ինքնաինքնակերտման գործիքներն են։
Սակայն այդ նոր ինքնությունը հիմնված է պատրանքի վրա։ Գեթսբին կարող է փոխել անունը, ձայնը, հարստությունը, բայց չի կարող փոխել անցյալը։ Ֆիցջերալդը բացահայտում է ամերիկյան երազանքի խոցելիությունը․ վերափոխումը հնարավոր է, բայց ոչ միշտ՝ կայուն։
Նախանձ և ներքին քայքայում․ Դոստոևսկու «Հավերժական ամուսին»
Ռուս գրականության մեջ նախանձը հաճախ արտահայտվում է ոչ թե բարձրաձայն չարագործությամբ, այլ ներքին տառապանքով։ Ֆյոդոր Դոստոևսկու «Հավերժական ամուսին»-ում նախանձն ու վիրավորված ինքնասիրությունը քայքայում են հերոսի ինքնությունը։ Նրա ինքնագնահատականը կախված է ուրիշների կարծիքից, և երբ այդ պատկերը կոտրվում է, քայքայվում է նաև նրա ներքին ամբողջականությունը։
Դոստոևսկին ցույց է տալիս, որ նախանձն ծնվում է անապահովությունից։ Երբ մարդը ձգտում է բացառիկ լինել, բայց բախվում է սեփական սահմանափակումներին, ամբիցիան վերածվում է դառնության։
Կանացի ամբիցիա և արժանապատվություն․ «Ջեյն Էյր»
Շառլոտ Բրոնտեի «Ջեյն Էյր»-ում ամբիցիան դառնում է ներքին արժանապատվության ձգտում։ Ջեյնը չի ցանկանում իշխանություն կամ հարստություն։ Նա ցանկանում է անկախություն և ինքնահարգանք։ Նրա ճանապարհը ինքնաինքնակերտման ուղի է՝ մանկությունից դեպի հասունություն, կախվածությունից դեպի ինքնուրույնություն։
Նրա ամբիցիան բարոյական է։ Նա պատրաստ է հրաժարվել սիրուց, եթե այն խաթարում է իր սկզբունքները։ Այստեղ ինքնաինքնակերտումը նշանակում է ոչ թե ուրիշ դառնալ, այլ ամբողջական դառնալ։
Ինքնության բազմապատկում․ Պիրանդելլո
Լուիջի Պիրանդելլոյի «Մեկը, ոչ մեկը և հարյուր հազար»-ում հերոսը հասկանում է, որ մարդիկ իրեն տեսնում են տարբեր կերպերով։ Այդ բացահայտումը նրան մղում է ինքնության ապամոնտաժման։ Նրա ամբիցիան դառնում է ազատագրվել արտաքին սահմանումներից։
Սակայն ինքնաինքնակերտման այդ փորձը բերում է մեկուսացման։ Ժամանակակից աշխարհում ամբիցիան հաճախ կապված է ոչ թե իշխանության, այլ ինքնության վերահսկման հետ։
Կայսերական ամբիցիա և բարոյական անկում․ «Խավարի սիրտը»
Ջոզեֆ Կոնրադի «Խավարի սիրտը» ներկայացնում է կայսերական ամբիցիայի մութ կողմը։ Կուրտցը՝ տաղանդավոր և իդեալիստ մարդ, դառնում է բռնակալ։ Երբ ամբիցիան զրկվում է բարոյական սահմաններից, այն վերածվում է դաժանության։
Ժամանակակից վերափոխումներ
Ժամանակակից գրականությունում ինքնաինքնակերտումը հաճախ դառնում է գոյատևման ռազմավարություն։ Չիմամանդա Նգոզի Ադիչիի «Ամերիկանա»-ում հերոսուհին փոխակերպվում է մշակութային միջավայրերի միջև՝ հարմարվելով նոր լեզվին ու վարքականոններին։ Այստեղ ամբիցիան նշանակում է պատկանելություն գտնել։
Ցանկության երկսայր բնույթը
Ամբիցիան էներգիա է։ Նախանձն՝ համեմատության հետևանք։ Ինքնաինքնակերտումը՝ անբավարարվածության պատասխան։ Այս ուժերը կարող են ստեղծել կամ կործանել։
Գրականությունը չի դատապարտում ամբիցիան միանշանակ։ Այն առաջարկում է հարցնել՝ ինչո՞ւ ենք մենք ցանկանում այն, ինչ ցանկանում ենք։ Մեր ձգտումը արդյո՞ք բխում է ներքին աճից, թե՞ արտաքին հաստատման կարիքից։
Ինչու են այս թեմաները հավերժ
Ամբիցիան, նախանձն և ինքնաինքնակերտումը մնում են արդիական, որովհետև դրանք մարդկային բնույթի անբաժան մաս են։ Յուրաքանչյուր մարդ երբևէ զգացել է համեմատության ցավը, վերափոխման ցանկությունը, ավելին դառնալու ձգտումը։
Մակբեթը, Գեթսբին, Ջեյն Էյրը և մյուս հերոսները մեզ հիշեցնում են՝ փոխակերպումը անխուսափելի է, բայց նրա ուղղությունը կախված է մեր բարոյական ընտրությունից։ Ամբիցիան կարող է դառնալ ստեղծագործության, արդարության և զարգացման աղբյուր, կամ՝ ինքնակործանման սկիզբ։
Մարդկային ցանկությունը դառնալու ավելին բնական է։ Սակայն իրական հարցը մնում է նույնը՝ ինչպիսի՞ մարդ ենք ընտրում դառնալ։