Թղթի դատարկ էջն ու դատարկ թվային փաստաթուղթն առաջին հայացքից գրեթե նույնն են։
Երկուսի վրա էլ դեռ ոչինչ չկա։ Երկուսն էլ սպասում են բառերի, գծանկարների, հաշվարկների, ծրագրերի կամ գաղափարների։ Երկուսն էլ հնարավորություն են տալիս ստեղծելու մի բան, որը մի քանի րոպե առաջ գոյություն չուներ։
Սակայն հոգեբանական տեսանկյունից դրանց առաջացրած զգացողությունները կարող են բոլորովին տարբեր լինել։
Համակարգչով նոր փաստաթուղթ բացելիս մեր առջև հայտնվում է լուսավոր էկրանին թարթող կուրսորը։ Իսկ երբ մեր առջև դնում ենք սպիտակ թուղթ, չկան ո՛չ կուրսոր, ո՛չ գործիքների վահանակ, ո՛չ ընտրացանկ, ո՛չ էլ հուշում, թե որտեղից պետք է սկսել։ Կա պարզապես ազատ տարածություն։
Այս տարբերությունը կարող է աննշան թվալ, բայց այն զարմանալիորեն փոխում է ստեղծագործական ամբողջ գործընթացը։
Դատարկ էջը հրահանգներ չի տալիս
Թվային փաստաթղթերն ի սկզբանե կառուցված են որոշակի տրամաբանության շուրջ։
Կուրսորն անմիջապես ցույց է տալիս մեկնարկային կետը։ Ծրագիրն առաջարկում է լուսանցքներ, տառատեսակներ, հավասարեցման, ուղղագրության ստուգման, ձևաչափման և բազմաթիվ այլ գործիքներ։ Դեռ առաջին բառը չգրած՝ ինտերֆեյսն արդեն մի շարք որոշումներ է կայացրել այն մասին, թե ինչ տեսք կարող է ունենալ մեր աշխատանքը։
Թուղթը գրեթե ոչինչ չի առաջարկում։
Դատարկ էջը չի հուշում՝ սկսել վերևի՞ց, կենտրոնի՞ց, թե՞ անկյունից։ Այն չի պարտադրում գրել հորիզոնական։ Թղթի համար տարբերություն չկա տեքստի ու գծանկարի միջև։ Նախադասությունը կարող է հանկարծ վերածվել սխեմայի։ Բառը կարելի է շրջանակել, կապել մեկ այլ գաղափարի հետ, ջնջել, կողքից վերաշարադրել կամ շրջապատել սլաքներով։
Նախապես սահմանված կառուցվածքի բացակայությունը թուղթը հատկապես օգտակար է դարձնում ստեղծագործական աշխատանքի ամենավաղ փուլերում, երբ մենք դեռ ինքներս չգիտենք, թե ինչ ձև պետք է ստանա գաղափարը։
Երբեմն ստեղծագործելու համար մեզ գործիքներ են պետք։ Իսկ երբեմն՝ ավելի քիչ կանոններ։
Թուղթը գաղափարներին ֆիզիկական ձև է տալիս
Ձեռքով գրելը ֆիզիկական գործընթաց է։
Ձեռքը շարժվում է թղթի մակերեսով։ Փոխվում է գրիչի ճնշումը։ Տառերը տարբեր չափեր ու ձևեր են ստանում։ Մենք շրջում ենք էջը, գծեր քաշում, ազատ տարածքներ թողնում, նշումներ անում լուսանցքներում և ֆիզիկապես ջնջում կամ գծում գրվածը։
Արդյունքում մտածելու գործընթացը կապվում է շարժման և տարածության հետ։
Պատկերացնենք մտագրոհ թղթի վրա։ Հիմնական գաղափարը կարող ենք գրել կենտրոնում, հաջորդ միտքը՝ վերևի աջ անկյունում, դրանց միջև սլաք անցկացնել, իսկ ևս մեկ նշում տեղավորել էջի եզրին մնացած փոքրիկ ազատ տարածքում։ Հետագայում կարող ենք հիշել ոչ միայն բառերը, այլև մոտավորապես այն վայրը, որտեղ դրանք գրված էին։
Գաղափարները կարծես իրենց տեղն են ստանում տարածության մեջ։
Թվային փաստաթուղթը նույնպես թույլ է տալիս կատարել այս գործողություններից շատերը, բայց սովորաբար դրա համար անհրաժեշտ են առանձին հրամաններ և գործիքներ։ Պարբերությունը տեղափոխելու համար պետք է այն ընտրել։ Գաղափարները կապելու համար գուցե անհրաժեշտ լինի ավելացնել գրաֆիկական տարրեր կամ բացել մեկ այլ ծրագիր։ Թղթի վրա գրելուց նկարելու, սխեմա կազմելու կամ նշում անելու անցումը գրեթե ակնթարթային է։
Արդյունքում թվում է, թե մենք ոչ թե պարզապես փաստաթուղթ ենք լրացնում, այլ կառուցում ենք մեր մտքերի յուրահատուկ քարտեզը։
Էկրանը երբեք ամբողջությամբ դատարկ չէ
Թղթի և թվային տարածության միջև կա ևս մեկ կարևոր հոգեբանական տարբերություն․ թվային փաստաթուղթը շրջապատված է ընթացիկ աշխատանքի հետ կապ չունեցող բազմաթիվ հնարավորություններով։
Այն նույն սարքը, որով գրում ենք, սովորաբար օգտագործում ենք նաև էլեկտրոնային փոստի, մեսենջերների, նորությունների, սոցիալական ցանցերի, տեսանյութերի, գնումների, տեղեկատվություն փնտրելու և ժամանցի համար։
Նույնիսկ եթե դրանցից ոչ մեկը տվյալ պահին տեսանելի չէ, մենք գիտենք, որ դրանք ընդամենը մեկ սեղմման հեռավորության վրա են։
Թղթի հնարավորությունները շատ ավելի սահմանափակ են։ Դրա վրա հանկարծ ծանուցում չի հայտնվի։ Դրա հետևում տասնյակ այլ ներդիրներ չկան։ Չենք կարող անավարտ պարբերությունից մի ակնթարթում անցնել էլեկտրոնային փոստին։
Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ թուղթն ավելի լավ է։ Թվային գործիքներն ունեն հսկայական առավելություններ, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է տեղեկատվության որոնմանը, համատեղ աշխատանքին, խմբագրմանն ու մեծածավալ տվյալների կազմակերպմանը։
Սակայն ստեղծագործական կենտրոնացմանը սահմանափակումները հաճախ օգնում են։
Երբ մեր առջև միայն գրիչ ու թուղթ են, շատ ավելի քիչ որոշումներ պետք է կայացնենք այն մասին, թե ինչ անել հաջորդիվ։ Միջավայրի ֆիզիկական սահմանափակումները կարող են վերածվել դրա ստեղծագործական առավելության։
Թղթի վրա սխալներն այլ կերպ են ընկալվում
Թղթային և թվային գրելու ամենահետաքրքիր տարբերություններից մեկը կապված է սխալների նկատմամբ մեր վերաբերմունքի հետ։
Էկրանին սխալը կարող է ամբողջությամբ անհետանալ։
Ջնջեք նախադասությունը, և փաստաթուղթն անմիջապես կփակի առաջացած դատարկ տարածությունը՝ կարծես այդ նախադասությունը երբեք չի էլ եղել։ Վերաշարադրեք պարբերությունը հինգ անգամ, և վերջնական տարբերակը միևնույն է կատարյալ մաքուր տեսք կունենա։
Թուղթը հիշում է։
Ջնջված կամ գծված նախադասությունները շարունակում են տեսանելի մնալ։ Սլաքները ցույց են տալիս, որ միտքը տեղափոխվել է մեկ այլ տեղ։ Տողերի միջև տեղավորված բառերը վկայում են, որ նոր գաղափարն ավելի ուշ է առաջացել։ Բազմաթիվ ուղղումներով լի նոթատետրի էջը դառնում է ոչ միայն վերջնական արդյունքի, այլև դրան հասնելու գործընթացի վկայությունը։
Սա կարող է փոխել մեր վերաբերմունքն անավարտ գաղափարների նկատմամբ։
Գծված նախադասությունը պարտադիր չէ, որ կորած լինի։ Մենք դեռ տեսնում ենք այն։ Երբեմն մերժված արտահայտությունը հետագայում արժեքավոր է դառնում։ Երբեմն միտքը, որից հրաժարվել էինք, մի քանի էջ անց նորից արդիական է դառնում։
Թղթի վրա մտածողությունը հետքեր է թողնում։
Այդ հետքերը ստեղծագործական գործընթացը դարձնում են պակաս գծային։ Էջը ոչ միայն ցույց է տալիս վերջին տարբերակը, այլև պահպանում է դրան հասնելու ճանապարհի առանձին հատվածները։
Դատարկ էջը կարող է նաև վախեցնել
Իհարկե, ազատությունն ունի նաև հակառակ կողմը։
Կատարյալ դատարկ թուղթը կարող է անհանգստություն առաջացնել հենց այն պատճառով, որ գրեթե ոչ մի ուղղություն չի առաջարկում։
Որտեղի՞ց սկսել։
Որոշ մարդկանց համար թարթող կուրսորը նույնիսկ հանգստացնող է, որովհետև այն հստակ պատասխան է տալիս՝ այստեղից։
Թղթի վրա կառուցվածքը պետք է ինքնուրույն ստեղծել։ Մտագրոհի ժամանակ դա կարող է ազատության զգացում տալ, բայց ավելի անհարմար լինել, երբ անհրաժեշտ է արագ ստանալ ավարտուն և կոկիկ արդյունք։
Բացի այդ, կատարյալ սպիտակ թղթի վրա առաջին նշումն անելու մեջ ինչ-որ վերջնական բան կա։ Հենց գրիչը դիպչում է մակերեսին, էջի նախնական մաքրությունն այլևս չկա։ Այդ պատճառով առաջին նախադասությունը երբեմն ավելի կարևոր է թվում, քան համակարգչով հավաքված տեքստը, որը կարելի է վայրկենապես ջնջել։
Հետաքրքիր է, որ այս խնդրի լուծումը հաճախ հենց կատարելությունը միտումնավոր խախտելն է։
Գրեք պատահական մի բառ։ Քառակուսի նկարեք։ Փոքրիկ կետ դրեք անկյունում։ Հենց էջը դադարում է կատարելապես մաքուր լինել, հոգեբանական լարվածությունը կարող է նվազել։
Էջը դադարում է լինել առարկա, որը պետք է անաղարտ պահել, և վերածվում է մակերեսի, որը կարելի է օգտագործել։
Թվային տարածությունը նպաստում է խմբագրմանը, թուղթը՝ ուսումնասիրելուն
Թվային գործիքները հատկապես արդյունավետ են, երբ գաղափարն արդեն որոշակի կառուցվածք ունի։
Տեքստը կարելի է տեղափոխել, պատճենել, որոնել, ձևաչափել, ընդլայնել և գրեթե անվերջ վերակազմակերպել։ Աշխատանքի հետագա փուլերում այս հնարավորություններն անփոխարինելի են։
Թուղթը հաճախ առավել օգտակար է մի փոքր ավելի վաղ փուլում։
Այն անորոշ մտքերին հնարավորություն է տալիս գոյություն ունենալ դեռ նախքան դրանք կազմակերպելու անհրաժեշտությունը։ Նոթատետրի համար նշանակություն չունի՝ գրվածը վերնագի՞ր է, հա՞րց, նկար, թե՞ անավարտ նախադասություն։ Դրանք բոլորը կարող են միաժամանակ գոյություն ունենալ նույն էջի վրա։
Թերևս հենց այդ պատճառով ստեղծագործական աշխատանքի ընթացքում շատ մարդիկ բնականորեն անցնում են մի ձևաչափից մյուսին։
Առաջին մտքերը հայտնվում են նոթատետրում։ Կառուցվածքային սևագիրը տեղափոխվում է համակարգիչ։ Տպված տարբերակի վրա ձեռագիր նշումներ են արվում։ Իսկ ուղղումները կրկին վերադառնում են թվային ֆայլ։
Թուղթն ու էկրանը պարտադիր չէ, որ մրցակցեն։ Դրանք կարող են պարզապես համապատասխանել մտածողության տարբեր փուլերին։
Ստեղծագործությանը տարբեր տեսակի տարածքներ են պետք
Գուցե դատարկ էջի և դատարկ թվային փաստաթղթի հիմնական տարբերությունն ընդհանրապես տեխնոլոգիական չէ։ Այն հոգեբանական է։
Թվային փաստաթուղթը թվում է անվերջ ընդլայնվող, խմբագրվող, որոնելի և այլ տեղեկատվական աղբյուրների հետ կապված։
Թղթի էջը սահմանափակ, շոշափելի, անմիջական և անձնական տարածք է։
Մեկը մեզ գրեթե անսահման տարածություն է առաջարկում։ Մյուսը տալիս է հստակ ֆիզիկական սահմաններով տարածք և առաջարկում ինչ-որ բան անել դրա հետ։
Եվ այդ սահմանափակումը կարող է զարմանալիորեն մեծ ուժ ունենալ։
Մի աշխարհում, որտեղ մեր թվային աշխատանքային միջավայրերը դառնում են ավելի բարդ, փոխկապակցված և հագեցած խելացի գործիքներով, դատարկ թուղթը շարունակում է զարմանալիորեն պարզ մնալ։ Այն ոչինչ չի առաջարկում, չի ուղղում սխալները, չի տալիս պատրաստի ձևանմուշներ, չի ցուցադրում ծանուցումներ և չի առաջարկում արագ լուծումներ։
Այն պարզապես սպասում է։
Եվ երբեմն, երբ փորձում ենք ոչ թե կատարելագործել արդեն գոյություն ունեցող գաղափարը, այլ գտնել նորը, ստեղծագործական գործընթացին հենց այդ լռությունն է անհրաժեշտ։