Մատով անցեք տառամամուլային եղանակով տպված հրավիրատոմսի վրայով, և գուցե տառերը զգաք դեռ մինչև դրանք կարդալը։ Թուղթը փոքր-ինչ ներս է ընկած թանաքի տակ։ Բացիկը թեքեք դեպի լույսը, և բառերի շուրջ նուրբ ստվերներ կհայտնվեն։ Անունը կամ ամսաթիվը, որոնք սովորաբար պարզապես տեղեկություն են փոխանցում, այստեղ դառնում են շոշափելի։
Այս զգացողությունն օգնում է հասկանալ, թե ինչու առօրյա առևտրային տպագրությունից մեծապես դուրս մղված տեխնոլոգիան շարունակում է գրավել մարդկանց։ Տառամամուլային տպագրությունը ստիպում է ուշադրություն դարձնել նաև այն մակերեսին, որը կրում է հաղորդագրությունը։ Իսկ դիզայներներին, որոնց աշխատանքային օրվա մեծ մասն անցնում է էկրանի վրա պատկերներ ու տեքստեր դասավորելով, այն մտածելու մեկ այլ հնարավորություն է տալիս։
Երբ տառերը առարկաներ էին
Տառամամուլային տպագրությունը բարձր տպագրության եղանակ է․ թանաքը քսվում է տպաձևի բարձրադիր մակերեսին, որն այնուհետև սեղմվում է թղթին։ Ավանդաբար տպագրիչներն առանձին մետաղե կամ փայտե տառերից հավաքում էին բառեր ու տողեր, ապա ամրացնում շարվածքը՝ տպագրելու համար։
Եվրոպայում XV դարում Գուտենբերգի մշակած՝ շարժական մետաղե տառերով տպագրության համակարգը հիմք դրեց մի գործընթացի, որը դարեր շարունակ ձևավորելու էր հրատարակչական աշխարհը։ Գրքերը, թերթերը, գովազդներն ու հանրային հայտարարությունները տպագրվում էին բարձրադիր տպագրական մակերեսների միջոցով։
Այն, ինչ այսօր մասնագիտացված արհեստ է թվում, ժամանակին առօրյա կյանքի անբաժան մասն էր։ Տառամամուլը տարածում էր քաղաքական բանավեճեր, առևտրային խոստումներ, բանաստեղծություններ, հայտարարություններ ու բամբասանքներ։ Դրա պատմությունը կապված է ոչ միայն գեղեցիկ գրքերի, այլև մարդկանց սովորական կյանքի հետ։
Այս աշխատանքը նաև մեծ ջանք էր պահանջում։ Տառերը պետք էր ընտրել, դասավորել, իսկ տպագրությունից հետո վերադարձնել իրենց տեղերը։ Բառերի ու տողերի միջև տարածությունները ստեղծվում էին ֆիզիկական տարրերով։ Մի ուղղում անելու համար երբեմն անհրաժեշտ էր բացել խնամքով ամրացված ամբողջ շարվածքը։ Մինչ ընթերցողը կհասներ նախադասությանը, ինչ-որ մեկն արդեն իր ձեռքով դասավորել էր դրա տառերը։
Ինչու տպագրական մեքենաները լռեցին
Տառամամուլային տպագրությունը կորցրեց իր առևտրային նշանակության մեծ մասը, երբ օֆսեթ տպագրությունը, ֆոտոշարվածքը, իսկ ավելի ուշ՝ թվային տեխնոլոգիաները փոխեցին հրատարակչության տնտեսական պայմանները։
Բիզնեսին անհրաժեշտ էին արդյունավետ արտադրություն, էջերի ձևավորման ավելի ճկուն հնարավորություններ և լուսանկարների հեշտ վերարտադրություն։ Նոր համակարգերը նվազեցնում էին ֆիզիկական տառերը հավաքելու և պահելու անհրաժեշտությունը։ Ի վերջո, համակարգչային հրատարակչական ծրագրերը հնարավորություն տվեցին ամբողջ էջեր ձևավորել համակարգչով։
Սեղմ ժամկետներով և սահմանափակ շահույթով աշխատող տպագրիչների համար այս փոփոխությունները գործնական առավելություններ ունեին։ Հին տեխնոլոգիան պահպանելը հաճախ նշանակում էր ընդունել ծախսեր, որոնց համար պատվիրատուներն այլևս չէին ցանկանում վճարել։
Սակայն հետևանքները միայն սարքավորումներին չէին վերաբերում։ Արհեստանոցների փակվելուց հետո մեքենաներն ու գործիքները կարող էին ցրվել, հայտնվել մետաղի ջարդոնում կամ տարիներով անգործության մատնվել։ Ավելի դժվար էր դառնում նաև գիտելիքի փոխանցումը՝ ինչպես կարգավորել ճնշումը, նկատել թանաքի անհավասար բաշխումը կամ հասկանալ, թե ինչու է որոշակի թղթի վրա տպագրությունը վատ ստացվում։
Տպագրական մեքենան կարող է տասնամյակներ պահպանվել պահեստում։ Այն ճիշտ գործարկելու հմտությունն ու դատողությունը պահպանելու համար շարունակական աշխատանք է պետք։
Շոշափելի հետքի գրավչությունը
Տառամամուլային տպագրության այսօրվա գրավչությունը մեծապես պայմանավորված է թանաքի, ճնշման և թղթի փոխազդեցությամբ։ Տպված բացիկն իր կշիռն ունի։ Թղթի մանրաթելերն արձագանքում են մեքենայի ճնշմանը։ Արդյունքը փոխվում է՝ կախված թղթի տեսակից, թանաքից և մեքենայի կարգավորումներից։
Այստեղ պատմական մի հետաքրքիր նրբություն կա։ Ավանդական առևտրային տպագրության վարպետները սովորաբար ձգտում էին ստանալ թեթև, այսպես կոչված «համբույրի» հպում՝ թանաքը մաքուր փոխանցելով թղթին, առանց արտահայտված խորացման։ Այն խորը հետքը, որն այսօր հաճախ կապում ենք տառամամուլային հրավիրատոմսերի հետ, ճաշակի փոփոխության արդյունք է, ոչ թե պատմական տպագրության պարտադիր հատկանիշ։ www.cambridge.org
Երկու մոտեցումն էլ իրենց տեղն ունեն։ Թեթև հպումը կարող է ապահովել տառերի բացառիկ հստակություն, իսկ ավելի խորը սեղմումը՝ դիզայնի կառուցվածքը դարձնել շոշափելի։
Սակայն դրանցից ոչ մեկը թույլ դիզայնը համոզիչ չի դարձնում։ Թանկարժեք թուղթն ու արտահայտված հյուսվածքը չեն կարող փրկել շփոթեցնող տեսողական հիերարխիան կամ անփույթ դասավորությունը։ Տառամամուլային տպագրությունը պահանջում է ուշադրություն, որովհետև նյութի հատկությունները բացահայտում են այն որոշումները, որոնք լուսավոր էկրանի վրա հեշտ է անտեսել։
Ինչ են սահմանափակումները սովորեցնում դիզայներին
Ֆիզիկական տառերով աշխատանքը փոխում է ընտրության հնարավորությունները։ Արհեստանոցում կարող են լինել միայն որոշակի չափերի տառեր, դրանց սահմանափակ քանակ կամ նույնիսկ ոչ ամբողջական այբուբեն։ Կոմպոզիցիան պետք է կառուցել՝ հաշվի առնելով այն, ինչ իրականում կա տառերի դարակներում։
Մեկ այլ գույն տպագրելու համար հաճախ անհրաժեշտ է թուղթը կրկին անցկացնել մեքենայով՝ կատարելով լրացուցիչ նախապատրաստական աշխատանք և ապահովելով տպվող տարրերի ճշգրիտ համընկնումը։ Թանաքով ծածկվող մեծ մակերեսներն ու մանր դետալները տարբեր դժվարություններ կարող են առաջացնել։ Թղթի ընտրությունը հենց սկզբից դառնում է դիզայնի մաս։
Այս պայմանները խրախուսում են մտածված որոշումները։ Արդյո՞ք պաստառին իսկապես երկրորդ գույն է պետք։ Գուցե տարածությունների ավելի լավ կազմակերպո՞ւմը ստեղծի անհրաժեշտ շեշտադրումը։ Ավելի քիչ բառերով հաղորդագրությունն ավելի հասկանալի չի՞ դառնա։
Սահմանափակումներն ինքնին ինքնատիպություն չեն երաշխավորում, բայց կարող են ստիպել վերանայել սովորությունները։ Անսահմանափակ տառատեսակների և ակնթարթային փոփոխությունների սովոր դիզայները պետք է կանգ առնի, գնահատի հնարավորություններն ու վերջնական ընտրություն կատարի։ Պատրաստի առարկան պահպանում է այդ ընտրությունների հետքը։
Հին մեքենաներ, նոր գործիքներ
Տառամամուլային տպագրության վերադարձը միայն հին տառերով շարվածք հավաքելու վրա չի հիմնվում։ Ֆոտոպոլիմերային տպաձևերը թույլ են տալիս թվային եղանակով պատրաստված դիզայնը վերածել բարձրադիր տպագրական մակերեսի և օգտագործել տառամամուլային մեքենայում։ www.boxcarpress.com
Այս կապը կարևոր է։ Դիզայներները կարող են համակարգչով ստեղծել ժամանակակից տառային ձևավորումներ, նկարազարդումներ ու կոմպոզիցիաներ, ապա ուսումնասիրել, թե դրանք ինչպես են դրսևորվում թանաքի և թղթի միջոցով։ Ավանդական շարվածքն ու թվային նախապատրաստումը կարող են գոյակցել նույն աշխատանքային պրակտիկայում։
Գործող տպագրատները նաև ցույց են տալիս, որ արհեստը հնարավոր է պահպանել՝ շարունակելով արտադրել։ Նեշվիլում գտնվող Hatch Show Print-ը, որն աշխատում է 1879 թվականից, շարունակում է պաստառներ ստեղծել իր հին տառերի և պատկերային տպաձևերի հավաքածուով՝ միաժամանակ առաջարկելով կրթական ծրագրեր։ www.hatchshowprint.com
Նման արհեստանոցը գործող պահելը սարքավորումներին մշտական կիրառություն է տալիս։ Նոր պատվերները մարդկանց ստիպում են օգտագործել գործիքները, խնդիրներ լուծել և իրենց փորձը փոխանցել ուրիշներին։ Այցելուներն էլ տեսնում են կենդանի աշխատանքային գործընթաց՝ իր բոլոր կարգավորումներով ու որոշումներով։
Վերադարձ, որն ունի իր սահմանները
Տառամամուլային տպագրությունն առանձնահատուկ հնարավորություններ է տալիս պաստառների, գրենական պիտույքների, հրավիրատոմսերի, արվեստագետների գրքերի և խնամքով մտածված հրատարակությունների ստեղծման համար։ Սրանք առարկաներ են, որոնց դեպքում տպագրության եղանակը կարող է անմիջականորեն ազդել կարդալու կամ դրանք ստանալու փորձառության վրա։
Բայց այս գործընթացն իր ծախսերն ունի։ Նախապատրաստումը ժամանակ է պահանջում, հմուտ աշխատանքը՝ վճարում, իսկ հին սարքավորումների վերանորոգումը կարող է բարդ լինել։ Լրացուցիչ գույներն ավելացնում են աշխատանքի ծավալը։ Որոշ նախագծերի համար այլ տպագրական եղանակն ավելի նպատակահարմար է։
Կա նաև վտանգ, որ ամբողջ արհեստը կսահմանափակվի շքեղության մի ծանոթ պատկերով՝ հաստ սպիտակ թուղթ, մի քանի նրբագեղ բառ և խորը տպվածք։ Մինչդեռ տառամամուլային աշխատանքը կարող է լինել համարձակ, խաղային, խիտ ու քաղաքականապես սուր։ Դրա պատմությունը շատ ավելին է առաջարկում, քան ճաշակով ձևավորված գրենական պիտույքները։
Այս արհեստի կայուն վերածննդի համար անհրաժեշտ է տեղ տալ այդ բազմազանությանը, ինչպես նաև ուսուցմանը, հասանելի արհեստանոցներին ու գործնական աշխատանքը սովորելու պատրաստ նոր մարդկանց։
Տառամամուլային տպագրության ապագան կախված է նրանից, թե դիզայներներն ինչ կցանկանան ստեղծել դրա միջոցով։ Ազդեցիկ պաստառը կամ գեղեցիկ կառուցված գիրքը հին մեքենային նորից աշխատելու պատճառ է տալիս։ Ինչ-որ մեկն ընտրում է թուղթը, կարգավորում թանաքը, ստուգում փորձատպությունն ու ևս մեկ ուղղում կատարում։
Հետո ընթերցողը վերցնում է պատրաստի աշխատանքը։ Առաջին նախադասությունը դեռ ամբողջությամբ չընկալած՝ նա արդեն զգացել է թղթի թողած տպավորությունը։