Հրապարակը լցվում է մարդկանցով։ Ինչ-որ մեկը բարձրանում է հարթակ։ Սկսվում է ելույթը, որը պարբերաբար ընդհատվում է ոգևորության բացականչություններով։ Հեղափոխությունը սովորաբար հենց այսպես ենք պատկերացնում՝ փողոց դուրս եկած մարդիկ, ավելի ու ավելի բարձր հնչող ձայներ, իշխանություն, որի անսասանությունն այլևս այնքան էլ համոզիչ չի թվում։
Բայց ինչ-որ տեղ՝ ոչ հեռու, ուրիշ աշխատանք է կատարվում։ Տպագրիչը շարում է տառերը։ Մեկը ստուգում է փորձնական տպվածքը։ Թերթերը չորանում են՝ սպասելով, որ դրանք ծալեն ու տանեն։ Առավոտյան մի սենյակում հնչած խոսքերը կհասնեն մարդկանց, որոնք երբեք այնտեղ չեն եղել։
Հեղափոխություններին անհրաժեշտ է, որ խոսքն անցնի այդ ճանապարհը։ Զայրույթը կարող է բազմություն հավաքել, բայց շարժմանը միջոցներ են պետք՝ իր նպատակները բացատրելու, անծանոթ մարդկանց իր շուրջ համախմբելու և մեկ օրվա իրադարձություններից հետո էլ շարունակվելու համար։ Տպագրությունը բազմիցս օգնել է դա հնարավոր դարձնել։
Երբ անձնական դժգոհությունը դառնում է հանրային
Քաղաքական կարգերի դեմ միասին պայքարելուց առաջ մարդիկ պետք է հասկանան, որ իրենց դժգոհությունը միայն իրենցը չէ։ Հարկերից դժգոհ կամ պաշտոնյայից վախեցող մարդը կարող է մտածել, որ խոսելն անիմաստ է։ Գուցե մյուսներն այլ կերպ են մտածում։ Գուցե մատնեն իրեն։
Մի գրքույկ կարող է փոխել այդ հաշվարկը։ Այն վկայում է, որ մեկ ուրիշն էլ է նկատել խնդիրը և համարձակվել դրա մասին հրապարակավ խոսել։ Հարևանից հարևան փոխանցվելով կամ բարձրաձայն ընթերցվելով՝ այն կարող է մեկ մարդու բողոքը դարձնել ընդհանուր քննարկման թեմա։
Տպագիր խոսքն ինքնաբերաբար համաձայնություն չի ստեղծում։ Ընթերցողները վիճում են, մերժում պնդումները, պատասխաններ գրում։ Բայց նույնիսկ անհամաձայնությունն է կարևոր. հարցն արդեն դարձել է հանրային կյանքի մաս։ Այժմ իշխանությունը ստիպված է մրցել մի մեկնաբանության հետ, որը չի ստացել իր հավանությունը։
Ամերիկա. անկախությունը՝ մի գրքույկի էջերում
1776 թվականի հունվարին Թոմաս Փեյնը հրատարակեց «Առողջ բանականություն» (Common Sense) գրքույկը՝ պաշտպանելով Ամերիկայի անկախության գաղափարը և քննադատելով ժառանգական միապետությունը։ Զինված պայքարն արդեն սկսվել էր, բայց Մեծ Բրիտանիայից վերջնականապես անջատվելու հարցը դեռ վեճերի առարկա էր։ Փեյնն օգնեց ընթերցողների լայն շրջանակին հասկանալ այդ ընտրության հիմնավորումները։
Գրքույկի ազդեցությունը մասամբ պայմանավորված էր հեղինակի մոտեցմամբ։ Նա իշխանության մասին խոսում էր որպես մի բանի, որը սովորական մարդիկ կարող էին գնահատել։ Թագավորի՝ իշխելու իրավունքը նույնպես կարելի էր քննել։ Ժառանգաբար ստացած իշխանությունը դեռ չէր նշանակում, որ մարդիկ պարտավոր էին սերնդեսերունդ հնազանդվել դրան։
Կարևոր էր նաև հրատարակության ձևը։ Գրքույկը կարող էր հասնել ոչ միայն այն գնողին։ Ընթերցողները կարող էին այն ուրիշներին տալ, քննարկել և դրա փաստարկները փոխանցել այլ զրույցներում։
Փեյնը չէր ստեղծել գաղութների դժգոհությունները, և մեկ հրատարակությունը չէր նվաճել անկախությունը։ Բայց «Առողջ բանականությունը» ցույց է տալիս, թե տպագիր խոսքն ինչպես կարող է փոխել քաղաքական բանավեճի ընթացքը։ Այն ընթերցողներին հիմնավորումներ տվեց՝ անջատումը դիտարկելու որպես ընտրություն, որը կարող էին պաշտպանել։
Ֆրանսիա. պայքար՝ խոսելու իրավունքի համար
Ֆրանսիական հեղափոխության տարիներին աննախադեպ քանակությամբ գրքույկներ ու պարբերականներ էին հրատարակվում։ Միայն Ավստրալիայի ազգային գրադարանի հավաքածուում շուրջ 11 հազար հեղափոխական գրքույկ կա։ Գրադարանի ներկայացրած պատմության մեջ նշվում է նաև հեղափոխության շրջանում Փարիզի տպագրատների թվի արագ աճը։
Այս առատությունը կարևոր հանգամանք է։ Հեղափոխության շուրջ վիճում էին հենց այն ժամանակ, երբ այն տեղի էր ունենում։ Հեղինակները տարբեր պատկերացումներ էին առաջարկում ազգի, քաղաքացիության, արտոնությունների և օրինական իշխանության մասին։ Ընթերցողներին հասնում էին իրար հակասող բացատրություններ՝ ինչն էր սխալ ընթացել և ինչ պետք է լիներ հետո։
Տպագիր էջը դարձավ մի տարածք, որտեղ քաղաքական իշխանությունը քննության էր ենթարկվում։ Վերնագիրը, մեղադրանքը կամ փաստարկը կարող էին տարածվել անկախ այն հաստատությունից, որի դեմ ուղղված էին։
Սա նաև լեզվի համար պայքար էր։ «Քաղաքացի» բառի նման հասկացությունները հարցեր էին առաջ բերում պատկանելության և իրավունքների մասին։ Տպագրությունն օգնում էր կրկնել այդ բառերը, մինչև դրանք դառնում էին առօրյա քաղաքական խոսակցության մաս, նույնիսկ եթե դրանց իմաստի շուրջ վեճերը շարունակվում էին։
Հայտնի խոսքերի հետևում կանգնած մարդիկ
Պատմությունը հաճախ հիշում է հեղինակին, որի անունը տպված է տիտղոսաթերթին։ Այն մարդիկ, որոնք հնարավոր են դարձրել այդ էջի գոյությունը, ավելի քիչ ուշադրության են արժանանում։
Բայց ձեռագիրն ինքն իրեն չի տարածվում։ Մեկը պետք է թուղթ հայթայթի, շարի տառերը, աշխատեցնի տպագրական մեքենան և կազմակերպի առաքումը։ Մեկը պետք է որոշի՝ արդյոք վտանգավոր տեքստն արժե այն խնդիրները, որոնք կարող են ծագել դրա տպագրությունից։
Այս գործնական որոշումներն ազդում են այն բանի վրա, թե շարժումն ինչ կարող է ասել։ Թղթի պակասը ստիպում է ավելի կարճ գրել։ Փոքր տպագրատունը սահմանափակում է տպաքանակը։ Վստահելի տարածողը կարող է իրար կապել վայրեր, որտեղ հեղինակը երբեք չի եղել։
Ուստի տպագրիչները նույնպես քաղաքական պատմության մասնակիցներ են։ Նրանց աշխատանքից է կախված՝ փաստարկը կմնա անձնական փաստաթո՞ւղթ, թե՞ կհասնի հարյուրավոր անծանոթների։ Հեղափոխական գաղափարների տարածումը հմտության, սարքավորումների, գումարի և վստահության կարիք ունի այնքան, որքան համոզմունքի։
Փարիզ, 1968 թվական. պատը դառնում է էջ
1968 թվականի մայիսյան փարիզյան ապստամբությունը տպագրության մեկ այլ պատմություն է առաջարկում։ Atelier Populaire-ը՝ «Ժողովրդական արվեստանոցը», ստեղծում էր բողոքի շարժման հետ կապված պաստառներ։ Այդ աշխատանքներն այսօր պահպանվում են հավաքածուներում և ժամանակի հրատարակություններում։
Պաստառն այլ կերպ է գործում, քան գրքույկը։ Այն հանդիպում է մարդկանց, երբ նրանք անցնում են հանրային տարածքներով։ Դրա ուղերձը պետք է արագ հասկանալի լինի՝ հաճախ աղմուկի և ուշադրությունը շեղող բազմաթիվ հանգամանքների պայմաններում։
Արտահայտիչ պատկերներն ու կարճ ձևակերպումները թույլ են տալիս մեկ հայացքով հասկանալ քաղաքական դիրքորոշումը։ Փողոցներում կրկնվելով՝ դրանք տարբեր վայրերում ընթացող գործողություններին ճանաչելի ընդհանուր տեսք են տալիս։ Աշխատանքի գնացող մարդը տեսնում է, որ գաղափարը տարածվում է։
Այստեղ տպագրությունը դառնում է հանրային տարածքը զբաղեցնելու միջոց։ Պատերին հայտնվում են պահանջներ՝ պաշտոնական ցուցանակների և առևտրային գովազդների կողքին։ Քաղաքն ինքն է դառնում մի հարթություն, որտեղ մարդիկ վիճարկում են, թե ով իրավունք ունի դիմելու հանրությանը։
Տպագիր խոսքը կարող է ազատագրել և ահաբեկել
Թանաքն ինքնին ժողովրդավարական չէ։ Նույն տպագրական մեքենան կարող է տպել ազատության կոչ, հորինված մեղադրանք կամ հնազանդություն պահանջող հրաման։
Այն հատկանիշները, որոնք օգնում են հեղափոխական գաղափարների տարածմանը, օգնում են նաև քարոզչությանը։ Կրկնությունը կարող է անհիմն պնդումը ծանոթ ու համոզիչ դարձնել։ Ազդեցիկ պատկերը կարող է բարդ հակամարտությունը ներկայացնել մեկ հարմար թշնամու կերպարով։
Ուստի հեղափոխության տպագրական պատմությունը նաև անհարմար հարցեր է ներառում։ Ո՞վ կարող է իրեն թույլ տալ հրատարակվել։ Ո՞ւմ ներկայացրած պատմությունն է հասնում ընթերցողին։ Ո՞ւմ են լռեցնում։ Ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ խոսքի ազատություն պահանջողները ձեռք են բերում այն սահմանափակելու իշխանությունը։
Տպագիր էջի ճանապարհին հետևելը նշանակում է ուսումնասիրել և՛ հանրային բանավեճի բացվելը, և՛ այն փակելու փորձերը։
Ինչ է մնում, երբ բազմությունը հեռանում է
«Յուրաքանչյուր հեղափոխություն» ձևակերպումը չափազանց բացարձակ է, եթե այն ընդունենք որպես բառացի պատմական պնդում։ Ապստամբություններ եղել են տպագրությունից առաջ էլ, իսկ քաղաքական ցնցումների գաղափարները տարածվել են խոսքով, երգով, ռադիոյով և թվային ցանցերով։
Այդուհանդերձ, տպագրության պատմությունները բացահայտում են հավաքական գործողության համար էական մի բան. մարդիկ պետք է կարողանան գաղափարները փոխանցել իրենց անմիջական շրջապատից դուրս։
Դրանք նաև վկայություններ են թողնում։ Պահպանված թռուցիկը ցույց է տալիս, թե շարժումն ինչ գործողության էր կոչ անում մարդկանց։ Թերթը պահպանում է դրա ներսում եղած տարաձայնությունները։ Պաստառը ցույց է տալիս այն պատկերը, որը շարժումը ցանկանում էր դաջել մարդկանց հիշողության մեջ։
Ի վերջո բազմությունը հեռանում է հրապարակից։ Ելույթն ավարտվում է։ Մնում է ծալված մի թերթ՝ փաստարկը մեկ այլ սենյակ տանելու համար։