Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում կրթությունն ամբողջ աշխարհում ենթարկվել է մեծ փոփոխությունների։ Թվային տեխնոլոգիաները փոխել են այն, թե ինչպես են ուսանողները ստանում տեղեկատվություն, կատարում առաջադրանքներ, համագործակցում միմյանց հետ և աշխատում ուսումնական նյութերի հետ։ Շատ դպրոցներում պլանշետները փոխարինել են տետրերին, էլեկտրոնային գրքերը դարձել են ավանդական դասագրքերի այլընտրանք, իսկ առցանց կրթական հարթակները հնարավորություն են տալիս ակնթարթորեն օգտվել հազարավոր կրթական ռեսուրսներից։
Չնայած կրթության թվային հեղափոխությանը՝ մեկ կարևոր հարց շարունակում է քննարկումների առարկա մնալ մանկավարժների, հետազոտողների, ծնողների և հենց ուսանողների շրջանում․ արդյո՞ք ուսանողները իսկապես ավելի լավ են սովորում տպագիր նյութերից, քան թվային էկրաններից։
Պատասխանը այնքան էլ պարզ չէ, որքան պարզապես ընտրությունը թղթի և էկրանի միջև։ Թեև թվային ռեսուրսներն ունեն ակնհայտ առավելություններ՝ հարմարավետության և ճկունության տեսանկյունից, կրթական ոլորտում կատարված բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ տպագիր նյութերը շարունակում են ունենալ կարևոր առավելություններ հատկապես տեղեկատվության ընկալման, հիշողության, կենտրոնացման և խորքային ուսուցման գործընթացներում։
Եկեք ուսումնասիրենք, թե ինչու են տպագիր նյութերը շարունակում մնալ կրթության կարևոր մասը նույնիսկ թվային դարաշրջանում։
Թվային ուսուցման զարգացումը
Չի կարելի հերքել, որ թվային կրթությունը հեղափոխել է ուսուցման գործընթացը։
Այսօր ուսանողները կարող են՝
- ակնթարթորեն հասանելիություն ունենալ հազարավոր գրքերի,
- դիտել կրթական տեսանյութեր,
- մասնակցել վիրտուալ դասերի,
- թվային տարբերակով ընդգծել և նշումներ կատարել տեքստերում,
- վայրկյանների ընթացքում որոնել մեծածավալ փաստաթղթերում,
- հարյուրավոր դասագրքեր պահել մեկ սարքում։
Դպրոցներն ու համալսարանները նույնպես ստանում են բազմաթիվ առավելություններ․ նվազում են նյութերի տարածման ծախսերը, ավելի հեշտ է դառնում տեղեկատվության թարմացումը, իսկ թվային ռեսուրսների օգտագործումը նպաստում է թղթի սպառման նվազեցմանը։
COVID-19 համավարակի ընթացքում թվային կրթությունն ապացուցեց իր կարևորությունը։ Առցանց հարթակների շնորհիվ միլիոնավոր ուսանողներ ամբողջ աշխարհում կարողացան շարունակել կրթությունը սահմանափակումների պայմաններում։
Սակայն հարմարավետությունը միշտ չէ, որ նշանակում է ավելի արդյունավետ ուսուցում։
Ընթերցանությունը միայն բառերը տեսնելը չէ
Սովորելը պարզապես տեղեկատվություն կարդալու գործընթաց չէ։ Այն ներառում է տեղեկատվության մշակումը, ըմբռնումը, հիշելը և հետագայում կիրառելը։
Հենց այստեղ են տպագիր նյութերը ցույց տալիս իրենց առավելությունները։
Երբ ուսանողը կարդում է թղթային դասագիրք, նա ոչ միայն աշխատում է տեքստի, այլև ֆիզիկական առարկայի հետ։ Այս պարզ տարբերությունը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե ինչպես է ուղեղը կազմակերպում և պահպանում տեղեկատվությունը։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ֆիզիկական գրքերը օգնում են ստեղծել այսպես կոչված տեղեկատվության մտավոր քարտեզ։ Ուսանողները հաճախ ենթագիտակցաբար հիշում են, թե կոնկրետ որտեղ էր գտնվում տվյալ փաստը՝ էջի վերևում, ձախ հատվածում, նկարին կից կամ գլխի վերջում։
Թվային փաստաթղթերում, հատկապես անվերջ ոլորման (scroll) դեպքում, այս տարածական հիշողությունը շատ ավելի թույլ է աշխատում։
Թուղթը տեղեկատվությանը տալիս է կայուն ֆիզիկական դիրք՝ օգնելով ուղեղին ավելի արդյունավետ կառուցել գիտելիքը։
Ավելի խորը ընկալում
Կրթական հետազոտությունների ամենակայուն եզրակացություններից մեկն այն է, որ ուսանողները հաճախ ավելի լավ են հասկանում տեքստը, երբ այն կարդում են տպագիր տարբերակով։
Այս տարբերությունը հատկապես նկատելի է՝
- երկար գլուխների,
- գիտական հոդվածների,
- գեղարվեստական գրականության,
- բարդ ուսումնական նյութերի,
- պատմական փաստաթղթերի դեպքում։
Թղթի վրա ընթերցանությունը նպաստում է ավելի դանդաղ և գիտակցված ընկալման։
Ուսանողները ավելի հաճախ կանգ են առնում, մտածում կարդացածի շուրջ և կապում նոր գիտելիքը նախկին փորձի հետ։
Ի հակադրություն՝ թվային միջավայրը հաճախ ձևավորում է արագ դիտելու սովորություն։
Քանի որ ժամանակակից մարդը սովոր է օգտագործել կարճ թվային բովանդակություն՝ սոցիալական ցանցերի հրապարակումներ, վերնագրեր, հաղորդագրություններ և արագ որոնման արդյունքներ, այդ վարքագիծը հաճախ տեղափոխվում է նաև ուսումնական ընթերցանության վրա։
Արդյունքում ուսանողը կարող է ավելի արագ ավարտել տեքստը, բայց ավելի քիչ հասկանալ և հիշել այն։
Խորը ընկալումը պահանջում է երկարատև կենտրոնացում, և տպագիր նյութերը հաճախ ավելի լավ պայմաններ են ստեղծում դրա համար։
Ավելի քիչ թվային շեղումներ
Ժամանակակից կրթության ամենամեծ խնդիրներից մեկը տեղեկատվության պակասը չէ, այլ դրա չափազանց մեծ քանակը։
Պլանշետով կամ համակարգչով կարդալիս ուսանողը գտնվում է ընդամենը մեկ ծանուցման հեռավորության վրա՝ կորցնելու ուշադրությունը։
Նույնիսկ եթե ծանուցումները անջատված են, թվային սարքերը բազմաթիվ գայթակղություններ են առաջարկում՝
- սոցիալական ցանցեր,
- հաղորդագրություններ,
- էլեկտրոնային փոստ,
- տեսանյութեր,
- խաղեր,
- բազմաթիվ բացված էջեր։
Յուրաքանչյուր ուշադրության փոփոխություն պահանջում է ուղեղի լրացուցիչ ջանք։
Այս գործընթացը, որը հայտնի է որպես «առաջադրանքների փոխարկում», ծախսում է մտավոր էներգիա և նվազեցնում ուսուցման արդյունավետությունը։
Տպագիր գրքերը չունեն այս խնդիրը։
Դասագիրքը չի ուղարկում ծանուցումներ։
Թղթային հոդվածը չի առաջարկում անցնել տասնյակ այլ հղումների։
Թուղթը ստեղծում է հանգիստ միջավայր՝ կենտրոնացած ուսումնասիրության համար։
Վերլուծական մտածողություն պահանջող առարկաների դեպքում այս կենտրոնացումը կարող է զգալիորեն բարելավել ուսուցման արդյունքները։
Տեղեկատվության ավելի լավ պահպանում հիշողության մեջ
Ընթերցանությունը դառնում է իրական ուսուցում միայն այն ժամանակ, երբ տեղեկատվությունը պահպանվում է հիշողության մեջ և կարող է օգտագործվել հետագայում։
Շատ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ ուսանողները հաճախ ավելի լավ են հիշում տպագիր նյութերից ստացած տեղեկատվությունը, քան թվային տեքստերից։
Դրան նպաստում են մի քանի գործոններ։
Ֆիզիկական փոխազդեցություն
Էջերը թերթելը ստեղծում է լրացուցիչ ֆիզիկական զգացողություններ, որոնք օգնում են ամրապնդել հիշողությունը։
Գրքի հետ շփումը դառնում է ուսուցման գործընթացի մի մասը։
Ավելի դանդաղ տեմպ
Թղթային նյութերը բնականաբար ստիպում են ընթերցողին ավելի դանդաղ շարժվել։
Ուսանողները հաճախ դադարներ են անում, վերլուծում գաղափարները և դասավորում տեղեկատվությունը։
Ավելի արդյունավետ նշումներ
Չնայած թվային նշումների գործիքները շարունակաբար զարգանում են, շատ ուսանողներ կարծում են, որ ձեռագիր նշումները օգնում են ավելի լավ հիշել տեղեկատվությունը։
Լուսանցքներում գրառումները, ընդգծումները, գաղափարների միջև կապերը և անձնական մեկնաբանությունները պասիվ ընթերցանությունը վերածում են ակտիվ ուսուցման։
Այս ֆիզիկական գործողությունները ստեղծում են ավելի ամուր կապեր գաղափարների միջև։
Ավելի քիչ աչքերի ծանրաբեռնվածություն
Ժամանակակից ուսանողները հսկայական ժամանակ են անցկացնում էկրանների առջև։
Սմարթֆոնները, համակարգիչները, հեռուստացույցները և պլանշետները ստեղծում են ամենօրյա մեծ թվային ծանրաբեռնվածություն։
Էկրանների երկարատև օգտագործումը կարող է առաջացնել՝
- աչքերի հոգնածություն,
- չորություն,
- գլխացավեր,
- կենտրոնացման նվազում,
- մտավոր հոգնածություն։
Տպագիր նյութերը հնարավորություն են տալիս ընդմիջում կատարել թվային միջավայրից։
Թուղթը արտացոլում է բնական լույսը և չի արձակում այն, ինչի պատճառով շատ մարդկանց համար ավելի հարմար է երկար ժամանակ կարդալ թղթից։
Թեև էլեկտրոնային գրքերը՝ հատկապես e-ink տեխնոլոգիայով, նվազեցնում են այս խնդիրները, ավանդական տպագիր գրքերը շարունակում են մնալ երկարատև ընթերցանության ամենահարմար տարբերակներից մեկը։
Ավելի լավ արդյունքներ քննությունների ժամանակ
Տպագիր նյութերի առավելությունները հատկապես նկատելի են քննություններին պատրաստվելու ընթացքում։
Ուսանողները, որոնք պատրաստվում են թղթային նյութերով, հաճախ ավելի լավ են կատարում առաջադրանքները, որոնք պահանջում են՝
- քննադատական մտածողություն,
- էսսեների գրառում,
- երկար տեքստերի վերլուծություն,
- բարդ խնդիրների լուծում,
- տրամաբանական դատողություն։
Սա չի նշանակում, որ թուղթը մարդուն ավտոմատ կերպով ավելի խելացի է դարձնում։
Պարզապես ավելի խորը ընկալումն ու ամուր հիշողությունը ստեղծում են գիտելիքի կիրառման ավելի ամուր հիմք։
Ուսուցումը դառնում է ոչ թե առանձին փաստերի հիշում, այլ ամբողջական գիտելիքային համակարգի ձևավորում։
Գրքի նկատմամբ սեփականության զգացումը
Տպագիր գրքերը նաև ստեղծում են ավելի ուժեղ հուզական կապ։
Ուսանողները հաճախ հիշում են՝
- գրքի կազմի դիզայնը,
- ծալված էջերը,
- կպչուն նշումները,
- սեփական մեկնաբանությունները,
- երկար գիշերների ընթացքում մնացած հետքերը։
Այս մանրուքները գիրքը դարձնում են ուսուցման անձնական պատմություն։
Նշումներով և ընդգծումներով լի դասագիրքը դառնում է ոչ միայն տեղեկատվության աղբյուր, այլև անհատական կրթական ճանապարհի արտացոլում։
Թվային փաստաթղթերը, չնայած իրենց գործնականությանը, հաճախ ընկալվում են որպես ժամանակավոր և հեշտ փոխարինվող։
Ինչու են շատ ուսանողներ դեռ ընտրում թուղթը
Չնայած երիտասարդ սերունդը մեծացել է թվային տեխնոլոգիաների հետ միասին, շատ ուսանողներ շարունակում են նախընտրել տպագիր դասագրքերը։
Հիմնական պատճառներն են՝
- ավելի հեշտ կենտրոնանալը,
- բարդ նյութերը ավելի լավ հասկանալը,
- աչքերի ավելի քիչ հոգնածությունը,
- ընթերցանության հաճելի գործընթացը,
- ավելի հարմար նշումներ կատարելը,
- աշխատանքի ավարտվածության ավելի ուժեղ զգացումը։
Հետաքրքիր է, որ շատ ուսանողներ կարծում են, թե էկրանից և թղթից սովորում են հավասարապես լավ, մինչև չեն համեմատում իրական թեստերի արդյունքները։
Հետազոտողները նշում են, որ սովորողները հաճախ գերագնահատում են իրենց ընկալման մակարդակը թվային ընթերցանության դեպքում։
Այս երևույթը կոչվում է «էկրանի թերարժեքության ազդեցություն»։
Թվային ուսուցումն ունի նաև մեծ առավելություններ
Սա չի նշանակում, որ թվային կրթությունը պետք է վերանա։
Թվային ռեսուրսներն ունեն հսկայական կրթական ներուժ։
Դրանք ապահովում են՝
- արագ հասանելիություն թարմացվող տեղեկատվությանը,
- ինտերակտիվ մոդելներ,
- տեսադասեր,
- հասանելիության գործիքներ հատուկ կարիքներ ունեցող ուսանողների համար,
- ներկառուցված բառարաններ,
- թարգմանության հնարավորություններ,
- մուլտիմեդիա բովանդակություն,
- հեռավար համագործակցություն,
- նյութերի տարածման նվազ ծախսեր։
Շատ ոլորտներում՝ հատկապես տեխնոլոգիաների, ինժեներիայի, ծրագրավորման և դիզայնի բնագավառներում, թվային ռեսուրսներն անփոխարինելի են։
Առցանց կրթությունը նաև գիտելիքը հասանելի է դարձնում հեռավոր շրջանների ուսանողների համար։
Նպատակը թվայինը տպագրով փոխարինելը չէ, այլ դրանց ճիշտ համադրումը։
Լավագույն լուծումը հավասարակշռությունն է
Տպագիր և թվային նյութերը մրցակիցներ դիտարկելու փոխարեն՝ կրթության մասնագետները ավելի հաճախ առաջարկում են համատեղ օգտագործման մոդել։
Արդյունավետ կրթական համակարգը կարող է ներառել՝
Տպագիր նյութեր՝
- հիմնական դասագրքերի,
- գրականության,
- գիտական ուսումնասիրությունների,
- խորքային ընթերցանության,
- քննությունների պատրաստման,
- վերլուծության և նշումների համար։
Թվային ռեսուրսներ՝
- ինտերակտիվ վարժությունների,
- կրթական տեսանյութերի,
- համագործակցության,
- առցանց հետազոտությունների,
- թեստավորման,
- մուլտիմեդիա բովանդակության,
- տեղեկատվության թարմացման համար։
Յուրաքանչյուր ձևաչափ արդյունավետ է տարբեր կրթական խնդիրների դեպքում։
Հենց դրանց համադրությունն է ստեղծում առավել արդյունավետ ուսումնական միջավայր։
Ինչ է սա նշանակում դպրոցների և համալսարանների համար
Կրթական հաստատություններն այսօր կանգնած են կարևոր հարցի առաջ՝ ինչպիսին պետք է լինի ապագայի դասարանը։
Տպագիր նյութերից ամբողջությամբ հրաժարվելը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի կրթության որակի բարձրացման։
Անհրաժեշտ է հաշվի առնել՝
- ուսանողների տարիքը,
- առարկայի բարդությունը,
- ուսուցման նպատակները,
- նյութի ծավալը,
- կենտրոնացման անհրաժեշտությունը,
- անհատական կարիքները։
Երեխաները, որոնք նոր են սովորում կարդալ, մեծ օգուտ են ստանում տպագիր գրքերից։
Համալսարանական ուսանողները, որոնք աշխատում են բարդ ակադեմիական տեքստերի հետ, նույնպես շարունակում են առավելություններ ստանալ թղթային նյութերից։
Տեխնոլոգիաները պետք է ուժեղացնեն ուսուցումը, ոչ թե ամբողջությամբ փոխարինեն ապացուցված մեթոդները։
Հրատարակչությունների կարևոր դերը կրթության ապագայում
Ժամանակակից կրթական հրատարակչությունները կարևոր դեր ունեն ուսուցման նոր մոդելների ստեղծման գործում։
Այսօր հրատարակչական ոլորտը շարժվում է դեպի այնպիսի համակարգերի ստեղծում, որտեղ տպագիր դասագրքերը չեն փոխարինվում թվային ռեսուրսներով, այլ լրացվում են դրանցով։
Ժամանակակից ուսումնական հրատարակությունը կարող է ներառել՝
- բարձրորակ ձևավորմամբ տպագիր դասագիրք,
- լրացուցիչ նյութերով կայք,
- ինտերակտիվ առաջադրանքներ,
- QR կոդեր՝ տեսանյութերի հղումներով,
- աշխատանքային տետրեր,
- ուսուցիչների համար նյութեր,
- առցանց գնահատման համակարգեր։
Տպագրությունը մնում է հիմքը, իսկ թվային տեխնոլոգիաները ընդլայնում են ուսուցման հնարավորությունները։
Այս մոդելը ընդունում է պարզ փաստ․ կրթության արդյունավետությունը կախված չէ միայն մեկ ձևաչափից, այլ յուրաքանչյուր գործիքի ճիշտ օգտագործումից։
Եզրակացություն
Տպագիր և թվային ուսուցման առավելությունների շուրջ քննարկումները, հավանաբար, դեռ երկար կշարունակվեն։ Տեխնոլոգիաները կշարունակեն զարգանալ՝ բացելով կրթության նոր հնարավորություններ։ Սակայն տպագիր նյութերի արժեքը շարունակում է մնալ ակնհայտ։
Տպագիր գրքերն ու ուսումնական նյութերը ունեն յուրահատուկ առավելություններ․ դրանք օգնում են ավելի խորը հասկանալ տեղեկատվությունը, բարելավել հիշողությունը, նվազեցնել շեղումները և զարգացնել երկարատև կենտրոնացումը։
Միևնույն ժամանակ թվային տեխնոլոգիաները կրթությունը դարձրել են ավելի հասանելի, ինտերակտիվ և ճկուն։
Կրթության ապագան ընտրության մեջ չէ՝ թուղթ, թե էկրան։ Այն գտնվում է դրանց խելացի համադրության մեջ։
Ամենաարդյունավետ կրթական համակարգերը կլինեն նրանք, որոնք կօգտագործեն երկու ձևաչափերի առավելությունները։ Որակյալ տպագիր նյութերի և ժամանակակից թվային գործիքների համադրությունը հնարավորություն է տալիս ուսանողներին զարգացնել քննադատական մտածողությունը, պահպանել գիտելիքները և ավելի խորությամբ ներգրավվել ուսումնական գործընթացում։
Տեխնոլոգիաները փոխվում են, ուսուցման մեթոդները զարգանում են, բայց մեկ գաղափար մնում է անփոփոխ․ լավագույն կրթությունը սկսվում է ճիշտ խնդրի համար ճիշտ գործիք ընտրելուց։ Եվ նույնիսկ թվային դարաշրջանում տպագիր նյութերը շարունակում են մնալ իրական, խորքային ուսուցման ամենաարդյունավետ գործիքներից մեկը։