Հանրային ընկալման մեջ գրքի կյանքի ցիկլը հետևում է կանխատեսելի ընթացքի. романը գրվում է, հրատարակվում, ընթերցվում և որոշ ժամանակ անց լռելյայն անցնում հանրային սեփականության (public domain) տիրույթ, որտեղ ցանկացած մարդ կարող է այն տպագրել, էկրանավորել կամ վերամշակել:

Սակայն գրական պատմության փայլուն մակերեսի տակ թաքնված է իրավական անանցանելի մի անտառ՝ մթնշաղային գոտի, որտեղ բնակվում են լքված ձեռագրեր, կաթվածահար եղած ժառանգություններ և անհետացած ընկերություններ: Սա Իրավական գերեզմանոցն է՝ մոռացված шедеврների, կորուսյալ դասականների և կուլտային գործերի մի պահոց, որոնք փակված են ոչ թե այն պատճառով, որ ընթերցողները կորցրել են հետաքրքրությունը, այլ որովհետև հեղինակային իրավունքի խճճված լաբիրինթոսը դրանց հրատարակումն իրավաբանորեն անհնարին է դարձրել:

Երբ գրական արժեքը բախվում է անհասկանալի օրենսդրական ձևակերպումներին, վիճարկվող կտակներին և կորպորատիվ միաձուլումներին, սովորաբար տուժում է հենց արվեստը: Ահա այն արտառոց իրավական մեխանիզմներն ու իրական մղձավանջային սցենարները, որոնք մեծագույն գրքերը պահում են թանաքի և թղթի ճաղերի հետևում:

1. Պարտադիր երկարաձգման թակարդը. Գրքերի լռելյայն սպանողը

Նախքան ԱՄՆ-ը 1976 թվականի «Հեղինակային իրավունքի մասին» օրենքով իր հեղինակային իրավունքի ժամկետները համապատասխանեցրեց միջազգային չափանիշներին, ամերիկյան օրենսդրությունը կարգավորվում էր 1909 թվականի Act-ի խիստ երկփուլ համակարգով: Ստեղծագործություններին տրվում էր պաշտպանության նախնական 28-ամյա ժամկետ, որին կարող էր հետևել երկարաձգման ըստ ցանկության 28-ամյա երկրորդ փուլը:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│          ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ 1909Թ. │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Առաջին 28-ամյա փուլ    ► [Երկարաձգման հայտի պատուհան]       │
│                         │                                   │
│                         ├─► Հանձնվե՞լ է ─► +28 տարի         │
│                         │                                   │
│                         └─► Մոռացվե՞լ է ──► Անմիջապես       │
│                                             հանրային        │
│                                             սեփականություն  │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Այս համակարգը ականապատված էր ընթացակարգային վտանգներով: Երկարաձգումը պահանջում էր հատուկ փաստաթղթերի հանձնում ԱՄՆ Հեղինակային իրավունքի գրասենյակ՝ առաջին փուլի ավարտին հաջորդող խիստ մեկամյա պատուհանում: Եթե հեղինակը մահանում էր, տեղափոխվում, փոխում էր հրատարակչին կամ պարզապես մոռանում էր հայտ ներկայացնել, գրքի իրավական կարգավիճակը փլուզվում էր:

Իրական մղձավանջը

Թեև հայտը բաց թողնելը երբեմն ստեղծագործությունը նվիրում էր հանրությանը (ինչպես պատահեց «Այս հրաշալի կյանքը» ֆիլմի բնօրինակի հետ), այն հաճախ ստեղծում էր վտանգավոր ածանցյալ հեղինակային ցանցեր:

Եթե վեպի հեղինակային իրավունքի ժամկետն ավարտվում էր բաց թողնված երկարաձգման պատճառով, սակայն հիմքում ընկած սկզբնաղբյուր նյութը (օրինակ՝ չհրատարակված պատմվածքը կամ ամսագրային սերիական հրապարակումը) պահպանում էր իր պաշտպանությունը, վեպը դառնում էր իրավական «թունավոր գոտի»: Հրատարակիչները չէին կարող տպագրել գիրքը առանց սկզբնաղբյուրի իրավունքները խախտելու, իսկ սկզբնաղբյուրի տերը չէր կարող հրատարակել ինքնին վեպը: Ստեղծագործությունը դառնում էր ֆունկցիոնալ առումով «գոյություն չունեցող»:

2. Վիճարկվող ժառանգություններ և «վետո գերեզմանից»

Երբ հեղինակը մահանում է, նրա գրական իրավունքները վերածվում են անձնական սեփականության, որը տնօրինում են ժառանգները, կտակակատարները կամ դատարանի նշանակած հոգաբարձուները: Երբ այդ ժառանգներն ունենում են բարոյական տարաձայնություններ, ֆինանսական վեճեր կամ անձնական քեն, գրական ժառանգությունը սառեցվում է:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                 ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԿԱԹՎԱԾԱՀԱՐՄԱՆ ՄԱՏՐԻՑԱ           │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Հեղինակի մահը ──► Մի քանի ժառանգներ ──► Տարաձայնություններ │
│                                         │                   │
│ ┌───────────────────────────────────────┴─────────────────┐ │
│ │ • Ժառանգ Ա. Առավելագույն շահույթ (Էկրանավորումներ)     │ │
│ │ • Ժառանգ Բ. Գաղափարական մաքրություն (Արգելքներ)       │ │
│ └─────────────────────────────────────────────────────────┘ │
│                                         │                   │
│                                         ▼                   │
│                   ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ՓԱԿՈՒՂԻ           │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Իրական մղձավանջը

Հիշենք Ջոն Քենեդի Թուլի՝ Պուլիտցերյան մրցանակի արժանացած «Հիմարների միությունը» шедеврի ողբերգական ընթացքը: 1969 թվականին Թուլի ինքնասպանությունից հետո նրա մայրը՝ Թելմա Թուլը, տարիներ ծախսեց ձեռագիրը հրատարակելու համար: Սակայն, քանի որ Թուլը մահացել էր առանց կտակի, իրավունքները բաժանվել էին ընտանիքի անդամների միջև:

Եթե Թելման անդադար չպայքարեր գրքի համար (ընդհուպ մինչև գրող Ուոլքեր Փերսիին պատճենահանված օրինակը կարդալ ստիպելը), այն ընդմիշտ կմնար թաղված ժառանգության հարցերով դատարանում:

Ավելի աղետալի են այն դեպքերը, երբ ժառանգներն ակտիվորեն օգտագործում են հեղինակային իրավունքը որպես գրաքննության զենք.

  • Ջեյմս Ջոյսի ժառանգությունը. Տասնամյակներ շարունակ Ջոյսի թոռը՝ Ստիվեն Ջեյմս Ջոյսը, խստորեն սահմանափակում էր հեղինակի նամակների, ձեռագրերի և բանաստեղծությունների հասանելիությունը՝ հետազոտողներին սպառնալով դատական հայցերով և արգելելով հանրային ընթերցումները:

  • Թ. Ս. Էլիոթի ժառանգությունը. Բեմադրության իրավունքների նկատմամբ խիստ վերահսկողությունը տարիներով հապաղեցրեց պաշտոնական կենսագրական հարմարեցումներն ու քննադատական հրատարակությունները:

Նման դեպքերում հեղինակային իրավունքը դադարում է ծառայել որպես ստեղծագործելու խթան և վերածվում է հետմահու գրաքննության գործիքի:

3. «Որբ» ստեղծագործություններն ու կորպորատիվ «ամայի քաղաքը»

«Որբ» ստեղծագործությունը (Orphan Work) այնպիսի հեղինակային օբյեկտ է, որի սեփականատերն անհայտ է կամ նրան գտնելն անհնար է: Այս երևույթը հատկապես տարածված է 20-րդ դարի մեջտեղի ժանրային գրականության, թարգմանված գրքերի և փոքր հրատարակչությունների պոեզիայի շրջանում:

Ստեղծագործության տեսակ «Որբանալու» հիմնական պատճառը Իրավական ռիսկը հրատարակչի համար
20-րդ դարամեջի գեղարվեստ Հրատարակիչը սնանկացել է. հեղինակը մահացել է առանց ժառանգի Բարձր (Դատական արգելքներ և տուգանքներ)
Թարգմանական վեպեր Արտասահմանյան հրատարակիչը լուծարվել է. թարգմանության իրավունքն անորոշ է Կրիտիկական (Երկակի իրավազորություն)
Նկարազարդ անթոլոգիաներ Առանձին իրավունքներ տեքստի, արվեստի և կազմի համար Էքստրեմալ (Բազմաթիվ հնարավոր հայցվորներ)

Իրական մղձավանջը

Պատկերացրեք անկախ հրատարակչություն, որը ցանկանում է վերահրատարակել 1950-ականների բարձր գնահատված գիտաֆանտաստիկ վեպ: Բնօրինակ հրատարակչությունը սնանկացել է 1972 թվականին: Դրա ակտիվները վաճառվել են մի հոլդինգի, որը լուծարվել է 1988-ին, իսկ իրավունքների գրանցամատյանը կորել է տեղափոխության ժամանակ: Հեղինակը մահացել է 1995-ին՝ առանց գրանցված կտակի:

Եթե հրատարակիչը վերահրատարակի գիրքը, և այն ձախողվի, ոչինչ չի պատահի: Բայց եթե այն դառնա մեծ հաջողություն, ստվերից կարող է հայտնվել մի հեռավոր ազգական կամ կազմակերպություն, դատի տալ հեղինակային իրավունքի դիտավորյալ խախտման համար և պահանջել մինչև 150,000 դոլարի տուգանք jուրաքանչյուր խախտման համար՝ գումարած ողջ շահույթը:

Բախվելով անսահմանափակ պատասխանատվության ռիսկին՝ չնչին առևտրային շահույթի դիմաց, ողջամիտ հրատարակիչները «որբ» ստեղծագործությունները թողնում են մոռացության փոշու տակ:

4. Հանրային սեփականության սահմանագծերն ու տարածքային բախումները

Հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ժամկետները նույնը չեն ողջ աշխարհում: Բեռնի կոնվենցիայի շրջանակներում երկրներն өзենքն են սահմանում իրենց ժամկետները, ինչը հանգեցնում է իրար անհամատեղելի իրավազորությունների խճանկարի:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│          ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԺԱՄԿԵՏՆԵՐԻ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ     │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Կյանք + 50 տարի (Կանադա, Ասիայի երկրներ) ► Հանրային սեփակ.  │
│ Կյանք + 70 տարի (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, ԵՄ) ► Պաշտպանված է     │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Այս անհամաչափությունը ստեղծում է Տարածքային սահմանագիծ. գիրքը կարող է լինել անվճար ներբեռնման, տպագրման և հարմարեցման համար Տորոնտոյում, սակայն միևնույն ժամանակ համարվել ֆեդերալ հանցագործություն սահմանից այն կողմ՝ Բաֆալոյում տարածելու դեպքում:

Իրական մղձավանջը

Համացանցը չի ճանաչում ազգային սահմաններ, սակայն հեղինակային իրավունքի միջազգային օրենքները խստորեն պահպանում են դրանք:

Երբ Էռնեստ Հեմինգուեյի, Վիրջինիա Վուլֆի կամ Ջորջ Օրուելի ստեղծագործություններն անցան հանրային սեփականության տիրույթ «Կյանք + 50 տարի» գործող երկրներում տասնամյակներ ավելի շուտ, քան ԱՄՆ-ում, Project Gutenberg-ի նման թվային արխիվները ստիպված եղան արգելափակել ամերիկյան IP հասցեները:

                                  [ Գլոբալ թվային սերվեր ]
                                             │
                      ┌──────────────────────┴──────────────────────┐
                      ▼                                             ▼
             [ Օգտատեր Կանադայում ]                       [ Օգտատեր ԱՄՆ-ում ]
                      │                                             │
                      ▼                                             ▼
          ✔ ՀԱՍԱՆԵԼԻ Է (Կյանք+50)                      ✘ ԱՐԳԵԼԱՓԱԿՎԱԾ Է (Կյանք+70)

Հրատարակիչը, որը փորձում է թողարկել դասական տեքստի գլոբալ թվային հրատարակություն, ստիպված է անցնել աշխարհագրական արգելափակումների, տեղական լիցենզիաների և տարածաշրջանային խանութների մղձավանջի միջով: Թվային առաքման կարգավորումներում մեկ սխալ նշումը կարող է միջազգային դատական հայց հարուցել:

Ինչպե՞ս ազատել գրքերը «Իրավական գերեզմանոցից»

Իրավական գերեզմանոցի ողբերգությունն այն է, որ այն ոչ ոքի օգուտ չի բերում: Հեղինակները չեն ստանում ռոյալթի չտպագրվող գրքերի համար, ընթերցողները զրկված են մշակութային ժառանգության հասանելիությունից, իսկ հրատարակիչները կորցնում են եկամուտները:

Այս կորուսյալ գործերն ազատելու համար անհրաժեշտ են համակարգային օրենսդրական բարեփոխումներ.

  1. «Որբ» ստեղծագործությունների օրենսդրություն. «Ընդլայնված հավաքական լիցենզավորման» կամ «պատշաճ ուսումնասիրության» չափանիշների սահմանում, ինչը հրատարակիչներին թույլ կտա վերահրատարակել գործերը ողջամիտ որոնումներից հետո՝ առանց կործանարար տուգանքների վախի:

  2. Հանրային սեփականության միասնական ռեգիստրներ. Կենտրոնացված միջազգային տվյալների բազաների ստեղծում՝ կանխելու համար անորոշությունը հեղինակային իրավունքների երկարաձգման և փոխանցման շուրջ:

  3. Ժառանգության միջնորդության համակարգեր. Իրավական ընթացակարգերի պարզեցում ժառանգների միջև առաջացած փակուղիները հաղթահարելու համար:

Քանի դեռ հեղինակային իրավունքը չի զարգացել այնքան, որ առաջնահերթություն տա մշակույթի պահպանմանը՝ բյուրոկրատական մանրուքների փոխարեն, հազարավոր հիանալի գրքեր կմնան ողջ-ողջ թաղված՝ սպասելով իրավական այն բանալիին, որը կարող է այդպես էլ չհայտնվել: